وضعیت روشنفکران طبقه ی کارگر در ایران!

ما خود را به جهان چون صاحبان مکتبی مسلح به اصول نو عرضه نمی کنیم و نمی گوییم: این است حقیقت. در برابر آن سر تعظیم فرو آورید! ما اصول تازه ای برای مردم تشریح می کنیم که از خود جهان گرفته ایم. به مردم نمی گوییم: "پیکارهایتان را رها کنید، این پیکارها کودکانه اند، شعار حقیقیِ نبرد را ما به گوش شما می خوانیم" تنها کاری که می کنیم این است که به مردم نشان دهیم که در واقع به چه خاطر مبارزه می کنند. (نامه ی مارکس به روگه در سال 1843)

چندین سال است که از امین قضایی به طور پیوسته مطالبی در حوزه های گوناگون (با گستره ای رشک برانگیز) خوانده ام. مقاله ی اخیر او با عنوان "وضعیت طبقه ی کارگر در تهران"، اگر برای توجیه چرخش های سیاسی و تغییر جهت تاکتیکی گروهی از فعالان سیاسی نباشد، قرار است که تحلیلی از وضعیت طبقاتی ایران ارائه نماید. متأسفانه پذیرفتن گزاره های مطرح شده در این مقاله، می تواند به نتیجه گیری های عجیب و حیرت آوری ختم شود که معلوم نیست در تبدیل به تاکتیک و استراتژی، چه تراژدی و یا کمدی هایی را خواهند ساخت. پس لازم دیدم که به طور مختصر به برخی نکات درباره ی آن اشاره کنم. امیدوارم که زمینه ای برای تدقیق مباحث مطرح شده توسط استاد امین و خیلِ کثیرِ مریدان او فراهم آید.
نقطه عزیمت بحث امین، واژه ی طبقه ی متوسط است. واژه ای که به زعم وی برای پنهان نمودن این که طبقه ی کارگر در حال پی گیریِ اهداف بورژوازی اصلاح طلبان است ساخته شده و مورد استفاده قرار می گیرد. من با اصل جدال امین که واژه ی طبقه ی متوسط جعلی است کاملاً موافقم. اما استدلالی که وی در این مورد مطرح می کند تنها نوعی پاک کردنِ صورت مسأله بوده و حتی دلیلی که برای این جعل واژه می آورد را کاملاً بی معنی می دانم.

واقعیت امر آن است که آنچه به عنوان طبقه ی متوسط در ذهن ما گنجانده اند ، اسطوره ای است که ایدئولوژیست های بورژوا پرورانده اند تا در پس یک تصویر مصرفی و ساده نگر از پرولتاریا، وضعیت معیشتی وخیم آنرا پنهان کنند. (وضعیت طبقه ی کارگر در ایران)

چه کسی آن قدر احمق است که بخواهد با تغییر نام قشری از جامعه میزان درآمد آن ها و دیگر تبعات تعین طبقاتی شان را بهبود ببخشد؟! میزان حقوق و درآمد افراد حداقل در سیستم دولتی که تقریباً مشخص است. از این گذشته چه کسی است که تفاوت های کمیِ ناشی از تقسیم بندی طبقات به طور کلی و یا اقشار مختلف یک طبقه را نادیده گیرد؟
دانشِ میان مایه ی امین در زمینه ی علوم اجتماعی به همراه اعتماد به نفس بالایش کار را به جایی می رساند که وی خوانش کمی گرا و پارسونزی از وبر را به عنوان امری بدیهی پذیرفته و بدون ارجاع به متن اصلی وبر از آن استفاده نموده و کار نقد خود را ساده می سازد. برای دیدن تعریف وبر از طبقه به کتاب "دین، قدرت جامعه" ص. 208 مراجعه کنید. من با چهارچوبِ نظری وبر و در نتیجه تعریفِ او از طبقه مخالفم. اما بهتر بود امین برای جنگیدن با موضع وبر ابتدا می فهمید که او چه می گوید. اما استاد در این جا هم، تصویرِ شیر جنگل را بر صفحه ی دارتِ مبارک نصب نموده و مشغول نشانه گیری و شکار می باشند.

ماکس وبر نیز که طبقات را با درآمد می فهمید، آنها (طبقه متوسط) را چیزی بین طبقات کارگر و طبقات بالادست تعریف می کرد.... طبقه براساس شیوه ی تولید تعریف می شود و نه هیچ چیز دیگری. (همان)

متأسفانه دستگاه مفهومیِ امین که مانند بخش عمده ی دیگر روشنفکران چپ ایرانی دچار مرضِ لوکاچ زدگی مزمن است، تنها ساختار اقتصادی را به عنوان محل تعین طبقات می شناسد. بر اساس گزاره های لوکاچ در کتاب پرنفوذ تاریخ و آگاهیِ طبقاتی، طبقه در ساخت اقتصادی مادیت یافته و به صورت "طبقه ی در خود" در می آید و پس از کسب آگاهی طبقاتی و حضور در روبنا (ساختارهای سیاسی و ایدئولوژیک) به "طبقه ی برای خود" بدل می شود. یعنی آگاهی طبقاتی مرتبط با روبنا است و پس از اثر بر "طبقه ی در خود" آن را به طبقه ی برای خود بدل می سازد.

او باید نه فقط "در برابر سرمایه" بلکه "برای خود" نیز به طبقه بدل شود، یعنی ضرورت اقتصادی مبارزه ی طبقاتی خود را به سطح اراده ی آگاهانه و آگاهی طبقاتی فعال و کارساز برکشد... مسأله ی او فقط این است که پیش از رسیدن به بلوغ عقیدتی، پیش از دستیابی به شناخت درست موقعیت طبقاتی و آگاهی طبقاتی هنوز چه رنج هایی را باید تحمل کند. (لوکاچ، 1378، ص. 200)

دستگاه نظریِ امین با تقلیل اقتصادی به همراه پشتک وارو زدن بر سطوح انتزاع، دقیقاً از نوع ساده سازی های استالینیستی بوده که نمی تواند توضیح دهنده ی پیچیدگی های واقعیت انضمامیِ جامعه باشد. و آگاهیِ طبقاتی که با نگاه هگلی استاد لابد نوشته های ایشان و دیگر روشنفکران طبقه ی کارگر بوده قرار است این طبقه ی درخود را دگرگون سازد. اما بشنوید از استادی که همه را به مطالعه دعوت می نمایند، گیرم که با لحنی بسیار زننده و از خود متشکر.

تنها چیزی که می توان براساس این تعریف طبقه ی متوسط خواند و آنرا از طبقه ی کارگر جدا، خرده بورژوازی است. اما واقعیت این است که این طبقه از نظر تعداد بسیار کم و از نظر نقش اجتماعی فاقد اهمیت است. با پیشرفته تر شدن شیوه ی تولید، از تعداد آنها هرچه بیشتر کاسته می شود.... وقتی رسانه های بورژوا و کمونیسم بورژوایی ، میلیون ها تن را که در خیابان ها به جمهوری اسلامی اعتراض می کنند، طبقه ی متوسط یا خرده بورژوازی می خواند آیا منظورشان این است که اکثریت آنها پیشه ور و مغازه دار هستند؟! حتی به سختی می توان با شنیدن این حرف جلوی خنده ی خود را گرفت. مشکل اینجاست که این کارشناسان بی سواد، درک درستی از طبقه ی کارگر و بورژوازی ندارند. (وصعیت طبقه کارگر در ایران)

استاد امین در این جا نکته ای بسیار مهم را برای ما آشکار می سازد. ایشان نه تنها با واقعیت عینیِ جامعه سرمایه داری رو در رو نشده، که البته با طبع فلسفی ایشان این گونه هم سازگار است (به قول مارکس در ایدئولوژی آلمانی: فلسفه و مطالعه ی جهان واقعی همان نسبتی را با یکدیگر دارند که استمنا و سکس)؛ بلکه کل مباحث مطرح در میان اندیشمندان و مبارزان مارکسیست در قرن بیستم را هم زائد تشخیص داده و مطالعه نفرموده اند (لابد وحی منزل را در نیمه ی قرن 19 دریافت کرده اند). برای نمونه نگاه کنید به آثار پولانزاس، جسوب، اولین رایت و .... البته استاد امین با تعریف خود از طبقات جامعه سرمایه داری و خرده بورژوازی و بدون این که حتی زحمت مطالعه ی یک فرهنگ نامه مارکسیستی فارسی را هم بر خود هموار سازند به تفسیر مزخرفات رسانه های بورژوایی پرداخته و لابد لبخند می زنند. مانند این که نیوتون از صدای برخورد سیب بر سر خود بخندد و به جای قانون جاذبه، ریسه رفتن خود را مکتوب کرده و با افتخار به یادگار گذارد.

بورژوازی طبقه ای است که از ارزش افزوده ی طبقه ی کارگر امرار معاش می کند. او می تواند یا مستقیماً سرمایه گذار باشد یا اینکه به سبب خدمتی که برای سرمایه دار انجام می دهد ، در این ارزش افزوده سهیم باشد مانند مدیران ، نظامیان ، بوروکرات ها و تکنوکرات های رده بالا و تمامی کسانی که در دستگاه های حکومتی برای حفظ سرمایه ی سرمایه داران به خدمت مقدس خود یعنی استثمار ، مشغول هستند. پرولتاریا ، طبقه ای است که نیروی کار خود را در اختیار سرمایه داران قرار داده و از حداقل مزد ناشی از نیروی کار خود امرار معاش می کند... تمامی اینها در یک نکته مشترک هستند. آنها نیروی کار خود را می فروشند و در ازای ان برای بازتولید خود ، مزد دریافت می کنند (همان)

ببخشید! جسارتاً مگر قرار نبود که تعریف شما کیفی باشد؟ این رده ی بالا با چه معیار کیفی قابل سنجش است؟ مگر مدیر و تکنوکرات و بوروکرات مزد نمی گیرند؟ مگر نفرمودید که هر مزد بگیری کارگر است؟ پول که بو نمی دهد! (مارکس، سرمایه، ص. 139) پس چه چیزی است که مزد کارگر صنعتی را از مزد مدیرش متمایز می سازد؟ اصلاً این ها به کنار! تکلیف وکلا، پزشکان، نظامیان، آخوندها، استادان دانشگاه رانندگان تاکسی و هزاران قشر دیگر چه می شود؟ تکلیف سهام داران جزء چه می شود؟ تکلیف کار خانگی چه می شود؟ البته استاد در این جا مسأله را درست تشخیص می دهند و به طور مبهم اشاره ای به سطوح سیاسی و ایدئولوژیک می کنند هر چند با مزخرفاتی کمّی مانند "ذهنی تر" و "خدماتی تر"؛ اما همان ضعف های دستگاه مفهومی منجر به بیان گزاره های متناقضی که در بالا ذکر شدند می شود. ایرادات نظری بنیادینی که در اصل تعاریف استاد امین وجود دارند و ابزاری تحلیلیِ او را برای بررسی یک جامعه ی مشخص ضعیف می سازند در زمان رسیدن به واقعیت انضمامی است که خود را نشان می دهند. و استاد که به طور ضمنی به ضعف تئوریک خود پی برده با سیلی صورت خود را سرخ نگه می دارد تا خیل انبوه مریدان همچنان به رادیکال بودن او معتقد بمانند.
اشتباه دیگر امین، اهمیت دادن بیش از حد به تجربه ی زیسته ی خود و فلسفیدن بر مبنای آن است. حال که استاد موفق به کسب عنوان کارگر ذهنی برای خود (به عنوان برنامه نویس پروژه ای) شده کار را به جایی می رساند که کارگران ساختمانی را در وضعیتی بهتر به نسبت کارگران خدماتی و ذهنی قرار می دهد.

آنها در محیط شرکت های خصوصی ، در سلسله مراتب اداری ، موقعیت بسیار فرودست و حقیری دارند و بیش از حتی کارگران ساختمان ، در محیط کار توسط کارفرمایان تحقیر می شوند. (همان)
و یا
من نیز مدتها در همین شرکت های خصوصی به عنوان برنامه نویس و گرافیست کار کردم . طی هفت سال ، ده شرکت مختلف را عوض کردم و چندین ماه حقوق نگرفته دارم و با پایان پروژه مجبور به تغییر شغل خود می شدم. نرخ استثمار از هشتصد درصد تجاوز می کرد. (همان)

من هم مانند امین هیچ وقت کارگر ساختمانی نبوده ام اما در شرکت های نرم افزاری کار کرده ام. با این حال بعید می دانم که ایستادن زیر باران و آفتاب بر سر هر میدان، به انتظار یک روز کار سخت بدنی با دستمزدی بسیار پایین و تحمل فضای نا ایمن ساختمان سازی در ایران بدون بیمه و خدمات درمانی برای آسیب های جسمانیِ بسیار محتمل، در کنار تحقیرهای کارفرما، از کار مهندس نرم افزاری که برنامه می نویسد یا کارمندی که کار دفتری می کند بهتر باشد. در بهترین حالت این گزاره ی استاد را می توان به عنوان نوعی ننه من غریبم بازی و یا خود زحمتکش بینیِ مفرط تلقی نمود. تو خوبی!
استاد بالاخره فروتنی نموده و می فرمایند که چقدر خوانده اند:
تا آنجا که من خوانده ام، کمتر کسی است که در مورد پدیده ی تبعید کارگران از شهر چیزی نوشته باشد یا بدان اشاره ای کرده باشد. تنها گی دوبور در کتاب جامعه ی نمایشی و یا مانوئل کاستلز به آن اشاراتی کرده اند. با پیشرفت سرمایه داری و قطبی شدن جامعه حول دو طبقه ی کارگر و سرمایه دار، کارگران هرچه بیشتر به پیرامون شهر رانده می شوند و مرکز شهر هرچه بیشتر توسط سرمایه داران و مراکز تجاری آنها غصب می شود.
از دیدگاه های راستی مانند مکتب شیکاگو که بگذریم، خوب بود که استاد به معروف ترین مارکسیستی که در حوزه ی شهر کار کرده و در ایران هم کاملاً شناخته شده است اگر قابل بدانند رجوع می فرمودند. دیوید هاروی در کتاب شهری شدن سرمایه و با ترم هایی نظیر بازار کار شهری، جابه جایی فضایی مکانی، توسعه ناموزونِ جغرافیایی، انسجام ساختاری و رقابت در چهارچوب فضایی کار به صورت جامع تری به تحلیل فرایند های به حاشیه راندن فرودستان پرداخته است. البته باز محل سوال است که استاد با توجه به تعریفشان از طبقه ی کارگر چگونه ماعیت طبقاتیِ حداقل 8 میلیون ساکن بخش های مرکزی تهران را توضیح می دهند؟ آیا تمام این ها از بورژواها و خرده بورژواها تشکیل شده اند؟ اگر این گونه است و با توجه به این که استاد معترضان را طبقه ی کارگر تشخیص داده اند پس تکلیف شعارهای بالای پشت بام های تهران چه می شود؟! اگر نه پس تکلیف مزد به عنوان عامل تفکیک طبقاتی چه می شود؟

بگذریم. به زودی در مورد طبقه ی کارگر ایران مطلب کامل تری خواهم نوشت. اما این جا تنها اشارات مختصری برای فتح باب می کنم. به گمان من برای شناخت مختصات طبقه ی کارگر به شناخت کار مولد و تعریف آن با توجه به پیشرفت تکنیک تولید درون شیوه ی تولید سرمایه داری نیاز داریم. مارکس کار مولد را این گونه تعریف می کند:

از زمانی که آدام اسمیت بین کار مولد و نامولد تمایز قائل شد، دعوا بر سر این که چه چیزی کار مولد است و چه چیزی نیست ادامه دارد. منشاء این دعوا تحلیل جنبه های متفاوت سرمایه است. کار مولد فقط آن کاری است که سرمایه آفرین باشد.... کار تنها با تولید ضد خود مولد می شود. تنها کار مولد سرمایه (یعنی همان جدیت بیشتر در امر تولید ارزش اقتصادی بیشتر) کار تولیدی ست و هرگونه کار دیگری اعم از مفید و زیانمند برای سرمایه داری مفید نیست یعنی مولد نیست.... تا آنجا که به کارگر (به معنای دقیق کلمه) مربوط می شود شکلی از ثروتی که وی ایجاد می کند شکلی از ثروت مستقیماً مربوط به کار، یعنی سرمایه است. پس کار مولد آن است که مستقیماً بر سرمایه می افزاید. (مارکس گروندریسه، 1378، زیرنویس 14 ص.270 و 271)

مارکس در این جا بر خلاف آدام اسمیت (ثروت ملل، 1357، ص. 269) حرفی از کالا به عنوان شرط مولد بودن کار نمی زند. یعنی نوازنده ای که برای کارفرمایش ارزش اضافی می آفریند به اندازه ی کارگر صنعتی کار مولد انجام می دهد. با این تعریف است که می توانیم کارگر را کسی بدانیم که کار مولد انجام می دهد. یعنی آن گونه که پولانزاس هم می گوید:

در جوامعي كه به طبقات تقسيم مي شوند، نمي توان از«كارِ مولد» با مفهومي خنثي سخن گفت. در جوامعي كه به طبقات تقسيم مي شوند، آن كاري مولد است كه با روابط توليد شيوه ي مورد نظر يعني شيوه اي كه شكل مسلط و خاص استثمار را ايجاد مي كند، وفق دهد. توليد در اين قبيل جوامع، در آن واحد و همچون فرآيندي واحد، به معني تقسيم طبقاتي، استثمار و مبارزه ي طبقاتي است. (پولانزاس، 1975، ص. 20)

و بر اساس این مسأله است که می توان به تعریف جامع پولانزاس از طبقه رسید:

طبقات اجتماعي گروه بندي هايي از عوامل اجتماعي اند كه عمدتاً ولي نه منحصراً بوسيله جايگاهشان در فرايند توليد، يعني در حوزه اقتصادي، تعريف مي شوند. جايگاه اقتصادي عوامل اجتماعي نقش اساسي در تعيين طبقات اجتماعي ايفا مي كنند. اما نمي توانيم از آن نتيجه بگيريم كه اين جايگاه اقتصادي براي تعيين طبقات اجتماعي كافي است. ماركسيسم اعلام مي دارد كه اقتصاد در حقيقت در هر شيوه توليد يا شكل بندي اجتماعي نقش تعيين كننده اي را دارد؛ اما سياست و ايدئولوژي (روبنا) نيز نقش بسيار مهمي را ايفا مي كنند. در واقع هر گاه ماركس، انگلس، لنين و مائو طبقات اجتماعي را تحليل مي كنند، بدون اين كه خود را فقط با معيارهاي اقتصادي محدود نمايند، صريحاً معيارهاي سياسي و ايدئولوژيك را در نظر دارند. (پولانزاس، 1975، ص. 14)

و باز بر همین اساس است که می توان به مسأله ی مزد پرداخت:

اين مزد نيست كه از نظر اقتصادي طبقه ي كارگر را تعريف مي كند: مزد شكلي است از توزيع توليد اجتماعي كه با روابط بازار و اشكال قرارداد ناظر بر خريد و فروش نيروي كار، مطابقت مي كند... اختلاف دستمزد بيش از ساير نابرابري هاي اجتماعي مقياسي تك خطي، پلكاني پيوسته و همگون، با يا بدون پاگرد، كه افراد و گروه ها بر آنجا گرفته باشند، بعضي گروه ها در سطحي بالاتر و بعضي ديگر در سطحي پايين تر نيست: اختلاف دستمزدها بيشتر معلول موانع طبقاتي است. (پولانزاس، 1975، ص. 20)

جمع بندی کنیم. من نمی دانم چپ هایی که امین می گوید "کارگران را تنها در ایران خودرو و شرکت نفت خلاصه می کنند" چه کسانی هستند. این تعریف خشک از کار مولد و طبقه ی کارگر، تنها در آثار مندل و تروتسکیست های دیگر (فارغ از درست یا نادرست بودن آن) ممکن است یافت شود. اما استاد امین با تعریفی که از طبقه ی کارگر می دهد تمام نقد های رفقای قدیمی ترش را در نقد پوپولیسم و خلق گرایی در دهه ی 60، دود می کند و به هوا می فرستد. پس، همان طور که شارلاتانی مانند سازگارا با طبقه متوسط خواندنِ تمام معترضان نمی تواند ماهیت یک جنبش را مصادره نماید، استاد امین هم با کارگر خواندن همه، نخواهد توانست تغییرات تاکتیکی خود یا رفقایش و مواضع فصلیِ آن ها را توجیه نماید.
نکته ی آخر این که، من تا به حال تصور دیگری از امین قضایی داشتم. لابد به این دلیل که در حوزه هایی می نوشت که من نمی دانستم یا بضاعتم اندک بود. این حرف به این معنا نیست که من در این حوزه ادعای خاصی دارم. اما آن قدر می دانم که بفهمم امین قضایی چه می نویسد و گزاره هایش چه تناقضات فاحشی دارد. بحث بر سر این است که اگر تمام مقالات استاد در حوزه های دیگر نیز به بی مایگیِ این نوشته باشد، باید به حال روشنفکران طبقه ی کارگر ایران تأسف خورد. امین قضایی بسیار کوشا و پرکار است. مترجم خوب و با هوشی است و قلم بسیار زیبایی داشته و این مزیت را دارد که مکتوب است و نه شفاهی؛ اما کاش دوستان بهتری داشت که نمی گذاشتند هر مزخرفی را به عنوان رویکرد رادیکال مارکسیستی منتشر نماید.
پادشاه لخت است!

پ.ن.1: متأسفم که برخی از دوستان موضوع این مقاله را شخص امین قضایی درک کردند. من با امین آشناییِ نزدیک ندارم که بخواهم در موردش حرفی بزنم. سلام و علیکی از قبل بوده که از طرف من هنوز هم باقی است! اما پدیده ی امین قضایی مشتی نمونه ی خروار از وضعیت روشنفکران ایرانی است. من با این پدیده مشکل دارم و با تیزی و تندی هم نقدش می کنم. 150 سال است که به دلیل تعارف های مسخره ی ایرانی، نتایج این زیاده گویی ها، خوشبینی ها و حماقت ها را در حوزه های مختلف به صورت کمدی و تراژدی دیده ایم. بی سوادی، به دنبال مد روز بودن و خود بزرگ بینی و انتقال کاریکاتوریِ اندیشه های مدرن به ایران، چیزی نیست که بتوان از نتایجش با لاپوشانی عبور کرد. و من هم در حوزه ای که کار می کنم و تا جایی که می توانم آن را نقد خواهم کرد.
پ.ن.2: دوستان اخلاق گرا! وجدان های آسوده ی خود را با خواندن مطالب این وبلاگ نیالایید! به اندازه ی کافی مطالب دلخواه خود را، گیرم که یا آه و ناله باشد و یا همه چی آرومه، در جاهای دیگر خواهید یافت. منت گذاشته و نصایح خود را برای خود نگه دارید! امیدوارم که در میدان جنگ یا چیزی شبیه آن به حرفهای خود نخندید!
پ.ن3: من تا جایی که توانستم به طور مستدل تناقضات بحث امین را نشان دادم؛ گیرم که با چاشنی طنز. نمی فهمم تلقی شما که این نوشته را نقد نمی دانید از نقد چیست؟ طنز تند این نوشته برای این است که گریه نکنیم! بیشتر نوعی خنده ی هیستیریک است. اگر جوابی برای بحث ندارید اما جزء حلال زاده هایی هستید که هنوز اصرار بر دیدن لباس های زیبای پادشاه دارند، یا ارادتتان به استاد اجازه نمی دهد که بپذیرید آن چه را که می خوانید؛ لزومی ندارد که به در و دیوار بزنید. به قول گروس: تفنگت را بردار و حرفت را راحت بزن!